De zes tijdperspectieven: waarom jouw brein vastzit in één tijdzone

Ken je iemand die bij elk nieuw idee meteen zegt: "Dat hebben we al eens geprobeerd"? Of iemand die alles uitstelt tot later, want de wereldreis kan ook als ik met pensioen ben? Of juist iemand die alleen maar leeft voor het moment en nooit nadenkt over morgen?

Dat zijn geen karaktertrekken. Dat zijn tijdszones.

Psycholoog Philip Zimbardo ontdekte dat mensen fundamenteel verschillen in hoe ze tijd ervaren. Hij identificeerde zes tijdperspectieven, verdeeld over verleden, heden en toekomst. En het opmerkelijke: bijna iedereen heeft een dominant perspectief waar het brein steeds naar terugkeert, als een radiostation waar je automatisch op afstemt.

De twee verledenpersptieven zijn de past negative, gefocust op teleurstellingen en trauma's, en de past positive, die nostalgisch terugkijkt op betere tijden. In het heden heb je de present hedonist, die voluit geniet en leeft voor nu, en de present fatalist, die denkt dat het toch allemaal niks uitmaakt. En dan zijn er nog de future oriented, die plant en spaart en naar doelen toewerkt, en de transcendent future, die leeft voor een groter geheel of het hiernamaals.

Elk perspectief heeft zijn eigen neurologische handtekening. Bij mensen die veel in het verleden leven is de hippocampus hyperactief: zij herbeleven voortdurend oude ervaringen en waarschuwen voor herhaling. Bij hedonisten viert het beloningssysteem feest bij elke directe prikkel, waardoor de prefrontale cortex, het deel dat langetermijnconsequenties berekent, nauwelijks aan bod komt. Bij toekomstgerichte mensen domineert die prefrontale cortex juist zo sterk dat hun insula, het gebied dat je in het hier en nu houdt, onderactief is. Ze missen het nu omdat ze al bezig zijn met straks.

Zimbardo's belangrijkste ontdekking was niet welk perspectief het beste is. Het was dat de gelukkigste mensen flexibel zijn. Ze werken vanuit de toekomst, genieten vanuit het heden, en leren uit het verleden zonder erin te blijven hangen. Hij noemt dat het gebalanceerde tijdsperspectief.

Dat flexibel switchen kun je trainen. Begin met de check-invraag: vanuit welke tijd kijk ik nu? Ben ik aan het herkauwen, aan het genieten, of aan het plannen? Alleen al die vraag stellen activeert je prefrontale cortex en geeft je een keuze. Gebruik de 10-10-10 regel bij beslissingen: hoe voel ik me hierover over tien minuten, tien maanden, tien jaar? En doe af en toe aan tijdsperspectief-toerisme: als je altijd plant, laat dan één dag ongeplannen. Als je altijd in het nu leeft, maak dan vijftien minuten per dag een toekomstdoel.

Je brein heeft een voorkeurszender. Maar je bent de dj.