Pak je zwaard: het drie koppige monster dat de hele L&D-branche gevangen houdt

Rijd langs de snelweg en je ziet het op billboards staan: onze trainers krijgen gemiddeld een 8,5. Het staat op talloze websites, in tenders en in evaluatierapporten. In deze aflevering van No More Boring Learning leggen Jeanne en JP uit waarom die hoge score allesbehalve een geruststelling is. Sterker nog, ze vergelijken de acht met een driekoppig monster dat de hele L&D-branche gevangen houdt. En een driekoppig monster versla je pas als je alle drie de koppen eraf slaat.

Het is geen nieuw thema. De allereerste aflevering van deze podcast, eind 2019, ging al over meten en over loskomen van de acht. Inmiddels zijn ze zo'n 300.000 downloads verder en nog steeds is het probleem niet weg. Er is wel beweging: er wordt meer onderzoek gedaan, de drang om echt te meten neemt toe, en er is meer evidence informedness. Maar net als bij de innovatiecurve hangt een groot deel nog achter. Het gaat langzaam, juist omdat dit zo'n hardnekkig probleem is.

Kop één: de deelnemer en de sociale wenselijkheid
De eerste kop is de deelnemer die aan het eind een cijfer geeft. Alleen vult die niet in wat hij echt vindt, maar wat sociaal acceptabel is. Dat zit in onze hardware. De mediale prefrontale cortex doet aan sociale navigatie: scannen wat acceptabel is. TMS-onderzoek laat zien dat mensen ineens veel eerlijker en minder plezant worden wanneer je dat hersengebied tijdelijk uitschakelt. Ze voelen de sociale druk niet meer en worden ronduit onbeleefd. Een studie van Lee en Xia uit 2025 liet bovendien zien dat de dichtheid van de grijze stof voorspelt hoe sterk iemand sociaal wenselijk antwoordt.

Sociale wenselijkheid is een harde stuurder, en evolutionair heel logisch: wie buiten de groep viel, overleefde niet. Vertaal dat naar een deelnemer die drie dagen warm onthaald is, leuke gesprekken voerde, zich gezien voelde en complimenten kreeg die hij van zijn manager misschien zelden hoort. Een vier invullen voelt dan als een sociale misstap, als onbeleefdheid tegenover iemand die zichtbaar zijn best deed. Dus: geef die acht, dan is iedereen tevreden en ben je van het gedoe af.

Kop twee: het verslaafde ego van de trainer
Voor de tweede kop moet de trainer zelf in de spiegel kijken. Wie een 8,4 op het formulier ziet, krijgt er letterlijk een shot van, en er gebeuren drie dingen tegelijk in het brein.

Eerst de dopamineshot. Lof en positieve feedback voelen in je brein net zo belonend als geld, lekker eten of seks. Daarbovenop komt de self positivity bias in diezelfde mediale prefrontale cortex: informatie over onszelf interpreteren we systematisch positiever dan objectief klopt. En als derde werkt de reward prediction error averechts. Je brein leert dat een training geven een hoge score en dus dopamine oplevert, en gaat daarop sturen.

Het gevolg is subtiel maar ingrijpend. Je gaat onbewust trainingen ontwerpen die hoge scores opleveren, niet trainingen die het meeste leren opleveren. Die ene oefening waar weerstand op zat? Vervang hem maar door een reflectie, dat is minder confronterend. Op deze werkvorm krijg je altijd toffe reacties, dus die blijft erin. Je hoort jezelf zeggen dat het echt goed ging. In vijf train-de-trainer-groepen werd gevraagd welke kop de lekkerste is. Het antwoord was overweldigend kop twee. Te lekker, simpelweg.

Kop drie: de branche en de grote verwarring
De derde kop is misschien wel de belangrijkste. De hele branche maakt een massale vergissing tussen een acht die over een prestatie gaat en een acht die over een beleving gaat. Trainingsbureaus, opdrachtgevers, HR, L&D-managers en certificeringsinstituten doen collectief alsof een hoog belevingscijfer hetzelfde betekent als: de training werkt en levert leren op.

Het bewijs is hard. Michael Gessler onderzocht in 2009 aan de Universiteit van Bremen 43 trainingen en keek naar de correlatie tussen Kirkpatrick niveau één (ik ben tevreden), niveau twee (ik heb geleerd) en niveau drie (ik verander mijn gedrag op de werkvloer). Zijn conclusie: geen enkele correlatie. Niet zwak, niet matig, maar nul. Een hoger cijfer zegt dus niets over hoeveel er is geleerd. Iedere keer dat een bureau een tender wint met een 8,4, of een L&D-manager 87 procent tevredenheid rapporteert, wordt er feitelijk niets verkocht over de werkelijke opbrengst.

Belangrijk: dit betekent niet dat een prettige beleving onbelangrijk is. Die is waardevol. Het betekent alleen dat de beleving niets zegt over of er geleerd wordt en of de organisatie er beter van wordt. En het werkt twee kanten op: een lager belevingscijfer betekent net zomin dat er minder geleerd is. Er zit simpelweg geen verband tussen die twee.

Jim Kirkpatrick, de zoon van, riep al in 2008 op tot een radicale herziening. En toch blijven we de acht vragen, juichen we erom en factureren we hem. Dit is geen incident maar een industrie die een denkfout in stand houdt, omdat het iedereen uitkomt: de opdrachtgever heeft een KPI, de trainer een verkoopargument, en de L&D'er kan altijd iets rapporteren. Iedereen tevreden, niemand die het monster onthoofdt.

Pak je zwaard
Een handvol vergelijkingen maakt pijnlijk duidelijk wat de acht wel en niet betekent:

• Blij zijn met een acht is als een chirurg die trots is dat zijn patiënt het ziekenhuislinnen zo zacht vond.
• Het is als een loodgieter die trots is op zijn schoenovertrekken, terwijl de leiding nog steeds lekt.
• Het is als een verhuizer die juicht omdat de klant zijn kletspraatje zo gezellig vond, terwijl de piano nog in de regen op de oprit staat.
• Het is als een rij-instructeur die juicht omdat de leerling zich zo vertrouwd voelde, terwijl die voor de derde keer zakt.

De oplossing is niet om beleving overboord te gooien. Integendeel. Als je een fantastische beleving weet te combineren met geweldige, meetbare resultaten, dan ben je spekkoper. Dat is precies het No More Boring Learning-principe: de beleving is gaaf, spannend en leuk, en we hebben waardevolle resultaten die we kunnen meten. Dan zijn we blij. Niet woehoe omdat ze het leuk vonden, maar blij omdat het werkt.

Dus pak je zwaard en maak hem scherp. Geef toe dat de deelnemer je vrijwel altijd een acht geeft. Geef toe dat je die acht dolgraag wilt, omdat het zo lekker voelt. En geef toe aan de branche: wat zitten we hier eigenlijk met elkaar te doen?

Gebruikte bronnen

• TMS-onderzoek naar het tijdelijk uitschakelen van de mediale prefrontale cortex en het effect op eerlijk antwoorden
• Lee en Xia (2025), over de dichtheid van de grijze stof als voorspeller van sociaal wenselijk antwoorden
• Michael Gessler (2009), Universiteit van Bremen, onderzoek onder 43 trainingen naar de correlatie tussen Kirkpatrick niveau één, twee en drie
• Jim Kirkpatrick (2008), oproep tot radicale herziening van het evaluatiemodel
• Het model van Kirkpatrick

‍