Waarom je deelnemers online minder blij zijn (maar net zoveel leren)

Herinner je je de pandemie nog? In 2020 en 2021 gingen trainers wereldwijd massaal online. We experimenteerden, maakten fouten en werden er steeds beter in. Maar nu de stofwolken zijn neergedaald, rijst de vraag: wat weten we eigenlijk écht over online leren versus live? De wetenschap heeft inmiddels verrassende antwoorden.

De verrassende onderzoeksresultaten
Stel je voor: online trainingen krijgen gemiddeld een 6,8 op tevredenheid, terwijl live trainingen een 8,2 scoren. Case closed, zou je denken. Online werkt niet. Maar hier wordt het interessant: als onderzoekers het daadwerkelijke leerresultaat meten, blijkt er nauwelijks verschil. Mensen leren online net zoveel als live. Ze zijn alleen minder tevreden.

Dit is geen eenmalige bevinding. Ebner en Gegenfurtner deden in 2019 een meta-analyse, een onderzoek dat tientallen andere onderzoeken bij elkaar optelt. Hun conclusie over webinars versus klassikaal: qua leerresultaat gelijk. Meerdere grote meta-analyses sinds COVID bevestigen dit patroon keer op keer. Voor gezondheidswetenschappen, voor studenten, voor professionals: geen significant verschil in effectiviteit.

En nu komt het belangrijkste inzicht: hoge tevredenheidsscores van de fysieke groep waren niet geassocieerd met betere kennisscores. Mensen in de fysieke groep waren blijer, maar zij leerden niet meer. Laat dit even bezinken. Hoe blij de deelnemer is, zegt dus niets over de effectiviteit van je training.

Het badpakexperiment: waarom Zoom ons dommer maakt
Als het leerresultaat gelijk is, waarom voelen we ons dan zo uitgeput na online sessies? Het antwoord begint met een absurd klinkend experiment. Onderzoekers lieten mensen wiskundesommen maken. Maar voordat ze begonnen, moesten sommigen eerst badkleding aantrekken in een pashokje met spiegel. Anderen trokken gewoon een trui aan.

Het resultaat was opvallend: de badpakgroep presteerde significant slechter op wiskunde. Het zien van jezelf activeert wat onderzoekers 'self-objectification' noemen. Je brein gaat energie stoppen in vragen als: hoe zie ik eruit? Wat zouden anderen hiervan vinden? Die energie gaat rechtstreeks af van je cognitieve capaciteit.

En nu de koppeling met online werken: iedere keer dat jij in een Zoom- of Teams-meeting zit met je camera aan, zit je eigenlijk de hele dag in dat kleedhokje. Je bent continu bezig met hoe je eruitziet. Het maakt je ietsjes dommer, en dat ervaar je ook. Vandaar die lagere tevredenheid.

De vier oorzaken van Zoom-vermoeidheid
Jeremy Baylinson, directeur van het Virtual Human Interaction Lab aan Stanford, deed twintig jaar onderzoek naar virtuele communicatie. Toen de pandemie uitbrak, wist hij meteen: hier komen problemen. Hij identificeerde vier oorzaken van die typische 'ik voel me niet lekker'-ervaring na videocalls.

De constante spiegel. Op een normale werkdag zie je jezelf af en toe in een badkamerspiegel. Op Zoom zie je jezelf de hele dag. Baylinson noemt dit de 'all-day mirror'. Stel je voor dat er een assistent de hele dag achter je aan loopt met een spiegel, die overal waar je kijkt even dat ding in je gezicht duwt. Hoeveel uur zou je dat volhouden?

De hypergaze. In een gewone meeting kijk je rond. Je maakt aantekeningen, kijkt naar de spreker, naar de presentatie, even uit het raam. Op Zoom staren twintig gezichten jou de hele tijd aan. Dat niveau van oogcontact is normaal gereserveerd voor intieme relaties of conflictsituaties. Nu doen we ditzelfde met collega's en vreemden, soms wel acht uur per dag.

De bewegingsbeperking. In een fysieke meeting sta je op, loop je naar het whiteboard, pak je koffie, verschuif je je stoel. In Zoom zit je vastgepind in het kader van je camera. Je mag eigenlijk niet bewegen, anders verdwijn je uit beeld. En er is groeiend onderzoek dat laat zien dat beweging cognitief functioneren verbetert. Stilzitten doet het tegenovergestelde.

De cognitieve belasting van non-verbale communicatie. In het echt gaat non-verbale communicatie vanzelf. Je knikt, leunt naar voren, fronst, zonder erbij na te denken. Op Zoom moet je erover nadenken. Zit mijn hoofd in het midden? Kijk ik in de camera of naar het scherm? Was die knik groot genoeg? Je gebruikt mentale energie voor iets dat normaal automatisch gaat.

Het bewijs: camera aan met self-view schaadt leerprestaties
Een recent experiment onderzocht dit direct. Onderzoekers verdeelden 124 deelnemers in drie groepen. Allemaal volgden ze dezelfde online les van 15 minuten. Groep 1 had de camera uit. Groep 2 had de camera aan, maar zonder self-view, dus ze zagen zichzelf niet. Groep 3 had de camera aan mét self-view.

Na de les deden ze direct een kennistest. De resultaten waren helder: camera aan leidde tot meer 'appearance anxiety', stress over hoe je eruitziet, en die stress leidde tot lagere scores op de kennistest. Het effect was het sterkst bij groep 3, die zichzelf én alle anderen de hele tijd zagen. Zij scoorden het laagst.

Wat betekent dit voor jou als trainer?

Stop met ontwerpen voor tevredenheid. Ja, het is fijn als mensen je training leuk vinden. Maar je hoofddoel moet zijn dat het iets oplevert, dat het waardevol is. Als je alleen ontwerpt om die 8 te scoren op de smiley-enquête, ben je vooral bezig met 'vinden jullie me leuk?' in plaats van 'leren jullie hier iets van?'. Vergelijk online en live alleen op leerrendement.

Ontwerp expliciet tegen Zoom-vermoeidheid. Houd online sessies maximaal 60 minuten. Zorg elke 8 tot 10 minuten voor een cognitieve wissel. Niet jij praat en zij luisteren, maar telkens iets anders. Laat ze ergens op stemmen, in actie komen, iets doen. Stel jezelf bij elke minuut de vraag: wat vraag ik nu van hun brein?

Wees strategisch met camera's. Camera aan is geen heilige graal. Onthoud dat badpakexperiment. Camera aan bij interactie, wanneer je sociale aanwezigheid nodig hebt. Camera uit bij denkwerk. En die self-view? Die moet standaard uit. Laat deelnemers bij binnenkomst zien waar ze dat uitzetten. Je zult merken hoe opgelucht mensen zijn als dat voor het eerst gezegd wordt.

Maak sociale aanwezigheid een ontwerpdoel. Online leren faalt niet vaak op inhoud, maar wel op verbondenheid. Het gevoel dat anderen er zijn, dat de trainer er is, dat je ergens bij hoort, is een belangrijke factor voor motivatie. Begin met interactie, niet met uitleg. Maak vaste duo's of kleine groepjes waar je telkens bij terugkomt. Laat mensen zichtbaar reageren: knik even als je me begrijpt, zwaai naar de camera.

Doe niet hetzelfde online als live. Dit klinkt voor de hand liggend, maar het gebeurt nog steeds. Trainers die hun live programma één-op-één kopiëren naar een online format. Maar in een fysieke ruimte beweeg je duizend keer meer dan achter een bureau. Je kunt prima een uur op een stoel zitten in een live setting. Online vraagt dat een heel ander ontwerp. Maak een strak draaiboek, met een ritme van om de paar minuten iets anders.

De conclusie
Online leren is een volwaardig alternatief voor live, tenminste als je kijkt naar wat er daadwerkelijk geleerd wordt. De lagere tevredenheidsscores komen niet door een fundamenteel probleem met het medium, maar door de manier waarop we het inzetten. Als je ontwerpt tegen Zoom-vermoeidheid, strategisch omgaat met camera's en sociale aanwezigheid als ontwerpprincipe hanteert, kun je online net zoveel bereiken als in een fysieke ruimte.

De wetenschap is helder. De vraag is: wat doe jij ermee?

‍